De man die de wolken meet

Kunstanalyse

Onderstaande analyse van het kunstwerk is gedaan binnen de Minor Art in the City / Theorie. Voor de analyse wordt de methode van Tate Modern – Ways of Looking (www.tate.org.uk) gevolgd zoals deze op de website van de Universiteit van Amsterdam is vertaald. Onderstaand staat deze tekst cursief.

Kenmerken van het kunstwerk

Kunstenaar             Jan Fabre
Titel                         De man die de wolken meet
Jaar                          1998
Materiaal                Brons
Afmetingen             285 x 120 x 80 cm, trap 40 x 80
Collectie                  Dhr/Mevr. Jochheim, Duitsland
Gezien                      Tentoonstelling: Hortus/Corpus, Kröller-Müller Museum, 10 april – 4 september 2011

A. Persoonlijke reacties – Wat breng jij mee naar het kunstwerk?

1. Wat zijn jouw eerste reacties op het werk?

Wat doet dat beeld daar? Wat staat die man te doen?

2. Wat is het eerste woord dat in je op kwam toen je het werk zag?

Wauw! Wat mooi, gaaf!

3.Wat viel je het eerste op?

De lucht achter het beeld, een vrijstaand bijna zwevend beeld, reiken naar boven.

4.Doet het je ergens aan denken?

Een wankele positie, proberen iets te (be)reiken wat te ver weg is.

5.Wat wil de kunstenaar volgens jou overbrengen?

Hij wil zo iets zeggen als ‘probeer iets wat niet kan, ik laat je zien dat het wel kan’.

B. Kijken naar het kunstwerk – Wat zie jij?

1.Welke materialen en processen heeft de kunstenaar gebruikt om het kunstwerk te maken? 

Materiaal van het totale beeld is brons. Het beeld is gepolijst. Omdat de kunstenaar niet wil dat het brons groen uitslaat, iets dan normaal is voor een bronzen beeld in de buitenlucht, is het behandeld met vliegtuiglak. Hierdoor blijft het altijd glanzen.

Bronzen beelden worden gegoten. Voor dit proces is er een mal nodig. Er zijn mallen gebruikt van echte vormen voor de trap, de man op de trap en de liniaal die de man in zijn handen houdt. Van de modellen worden contra-mallen gemaakt van gips of siliconen. Hierin wordt het vloeibare brons gegoten.

2.Wat is het? (Is het een film, foto, tekening, sculptuur, installatie, performance, etc?)

Het kunstwerk is een drie dimensionaal beeld. Op de trap, een zogenaamde bibliotheektrap, staat de man met de armen weidt naar boven in de lucht gespreid. In zijn handen houdt hij een liniaal vast.

3.Waar is het? Beschrijf de ruimte. Is er samenhang met andere werken in de tentoonstelling? 

Het beeld staat op het platte dak van het museum. Het is het eerste werk van de kunstenaar dat je ziet als je de tentoonstelling bezoekt. Voor het gebouw is een grasveld van ong. 15 meter breed. Je kan tot aan de bruine bakstenen muur lopen om precies onder het beeld te staan. De muur is ong. 8 meter hoog. Op de muur is verder enkel het logo van de Kröller-Müller familie zichtbaar. Dit logo zit er altijd. Het beeld staat er precies boven. De kunstenaar, die de tentoonstelling zelf heeft ingericht, wil hierdoor duidelijk een relatie leggen tussen aan de ene kant zijn werk, zijn ideologie en zichzelf en aan de andere kant het museum, de familie Kröller-Müller en hun levenshouding.

4.Hoe groot is het kunstwerk? Welk effect heeft schaal op het kunstwerk en op onze verhouding ermee? 

Het beeld is schaal 1:1. Door het beeld op werkelijke schaal te maken wordt de echte situatie versterkt. Het is alsof je zelf ook elk moment zo op het trappetje kan gaan om de wolken te meten.

5.Is het op tijd gebaseerd? Als dat zo is, beschrijf wat er gebeurde en hoe lang het duurde. Is er sprake van herhaling ? 

Het beeld is statisch. Echter, door de relatie met de steeds veranderende lucht is er toch een soort beweging in de tijd. Een soort vergankelijkheid van het moment.

C. Onderwerp en betekenis

1. Gaat het kunstwerk over een bepaald onderwerp, een kwestie of thema? 

Het beeld gaat over het balanceren tussen het mogelijke en het onmogelijke. De volgende vraag van een kind schiet me te binnen: mama, hoe groot zijn de wolken? Wolken lijken dichtbij, soms is dit ook zo en zit je er midden in, maar soms zijn ze ook heel ver weg. Soms denk je dat je ze kan aanraken en soms ‘drijven’ ze snel voorbij. Wolken hebben ook iets dromerigs. Ikzelf kan er soms lang naar staan kijken en val uiteindelijk bijna om.

Zoeken naar de grens van het mogelijke en het onmogelijk is een van de centrale thema’s in al het werk van Jan Fabre.

2. Gaat het over het echte leven?

Het werk gaat volledig over het echte leven. Al het werk van Jan Fabre gaat over het echte leven en vaak ook over zichzelf. Jan Fabre zoekt naar het onmogelijke en probeert dit in zijn werk weer te geven. Wanneer je zegt dat je wolken gaat meten weet je rationeel dat dit niet mogelijk is maar. Maar emotioneel wil je het en ga je het ook proberen. Dit is een centrale tegenstelling in het werk van Jan Fabre en in het echte leven. Zelf noemt hij het ook de relatie tussen wetenschap en kunst. Wetenschap is de ratio, het zekere, het absolute. Kunst is de emotie, het onzekere, het relatieve.

Jan Fabre heeft het beeld gemaakt nadat zijn broer was overleden. Hij beschrijft zijn broer als een dromer. Het lichaam van het beeld is gemodelleerd naar Jan Fabre, het gezicht van het beeld naar zijn broer Emile.

3. Zou het werk een symbolische, morele of politieke betekenis kunnen hebben?

De symboliek om het onmogelijke mogelijk te laten lijken, je dromen na te jagen zit in het kunstwerk.

4. Is het verhalend werk/ is er een verhaal in het werk weergegeven? 

Het werk is geïnspireerd op de film ‘Birdman of Alcatraz’ (1962). De hoofdpersoon is een gevangene in de zwaarbewaakte gevangenis op het eiland Alcatraz. Zijn enige contact met de buitenwereld is de dagelijkse wandeling op het pleintje tussen de hoge muren. Als hij omhoog kijkt ziet hij lucht, wolken en vogels. Bij zijn vrijlating wordt hem gevraagd wat zijn plannen voor de toekomst zijn. Hij antwoordt: ‘Ik ga de wolken meten’.

Dit is niet iets wat je aan het beeld kan aflezen maar wat je vooraf moet weten of achteraf moet lezen. Het staat niet in de tentoonstellingsgids.

5. Laat het werk je over tijd nadenken? 

Door het voorbij gaan en de vergankelijkheid van wolken laat het werk je over tijd nadenken. Als je niet snel meet, is je kans voorbij. Er komt wel een volgende wolk, maar die specifieke wolk is weg. Hij kan zelfs ‘oplossen’ in het niets.

6. Laat het werk je op een andere, nieuwe manier over het leven of over kunst nadenken?  

Ja in sterke maten. Het is opvallend hoeveel het beeld verteld en je laat nadenken wanneer je je er in verdiept. Wanneer je enkel naar beeld kijkt kun je de neiging hebben te snel door te lopen. Mogelijk komt dit door de fysieke afstand tot het beeld. Wanneer je de achtergrond kent wordt het werk alsmaar interessanter.

7. Heeft het werk een titel? Heeft de titel invloed op jouw manier van kijken naar het kunstwerk?

De titel van het werk luidt ‘De man die de wolken meet’. Het is een duidelijke beschrijving van wat de man letterlijk, fysiek gezien, aan het doen is. Echter, figuurlijk is de man iets anders aan het doen. De titel zorgt er bij mij voor dat ik aan het denken wordt gezet over zowel het letterlijke als het figuurlijke. Het dekt voor mij volledig de lading van het werk. Wanneer de titel er niet zo zijn, zou ik ook kunnen denken dat de man ‘iets’ aan het meten is. Juist door de toevoeging wat hij aan meten is, wordt er betekenis in meerdere lagen aan het werk gegeven.

8. Welke informatie is beschikbaar over het werk/de kunstenaar/de tentoonstelling? (muurteksten of folders) Laat deze informatie je op een andere manier kijken naar het kunstwerk? 

Bij het de tentoonstelling is een gratis folder beschikbaar waarin het werk kort word beschreven. Ook is er een uitgebreide catalogus verschenen waarin het beeld prominent op de voorkant is afgebeeld. Ook de eerste drie pagina vullende foto’s gaan over dit beeld. Het werk wordt echter niet specifiek uitgebreid behandeld in de catalogus.

Het beeld is ook op andere plekken tentoongesteld waaronder op het dak van het S.M.A.K. in Gent, kunstencentrum De Singel in Antwerpen, de Academia Belgica di Roma, het 21st Century Museum of Contemporary Art in Kanazawa (Japan) en de centrale hal van Brussels Airport in Zaventem. Er bestaan meerdere exemplaren van het beeld.

D Kunst in Context – Invloeden die het maken en het lezen van een werk mede bepalen.

1. Wie is de kunstenaar? Denk je dat de achtergrond van de kunstenaar ons iets kan vertellen over hoe en waarom het werk is gemaakt, of waar het over gaat?

Jan Fabre werd geboren op 14 december 1958. Hij volgde opleidingen aan het Stedelijk Instituut voor Sierkunsten (Antwerpen) en aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten (Antwerpen). Hij is beeldend kunstenaar, theatermaker en auteur. Over de relatie van het kunstwerk en zijn achtergrond zegt Jan Fabre zelf:

Ik heb ervaren dat je als kunstenaar van de ladder kunt vallen. Maar je moet de moed hebben er elke keer weer op te kruipen. Je mag de droom niet opgeven. Je moet de wolken blijven meten, al zijn ze onmeetbaar, zoals alles wat echt belang heeft: de kunst, de muziek, het leven zelf. Dat is wat ik met dit werk in de stad wilde plaatsen: een monument voor alle kunstenaars en hun streven, dat zo ver staat van de dagelijkse beslommeringen, en toch onmisbaar is voor de gemeenschap.

(Hove, Jan van. “Jan Fabre zet droombeeld op het dak.” De Standaard – de grote Parade 1998, 11-18)

2. Is/was het kunstwerk voor een bepaalde plek of gelegenheid gemaakt? 

Het kunstwerk is gemaakt naar aanleiding van een aanmoedigingsprijs voor jonge beeldhouwers van het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst (SMAK) in Gent. De vraag van het SMAK was voor Jan Fabre een aanleiding om een beeld te maken. Uiteindelijk hebben het beeld, plaats, materiaal en symboliek niets specifiek met deze wedstrijd of het SMAK te maken.

3. Is het werk te verbinden met andere werken van deze kunstenaar?

De thematiek van de kunstenaar om naar het onmogelijke te streven, komt in meerdere werken terug. Ook deze wijze waarop dit wordt verbeeld is in meerdere werken terug te zien. Het plaatsen van het beeld op een verhoging (een dak of een dijk) of punt waarvan een vergezicht is, het benadrukken van schoonheid door het sterk gepolijste brons. Voorbeelden hiervan zijn ‘De astronaut die de zee dirigeert’ en ‘Searching for Utopia’.

Voor Beaufort 2006 (de Belgische triënnale voor hedendaagse kunst) plaatste Jan Fabre ‘De astronaut die de zee dirigeert’ met een beeltenis van Dirk Frimout bovenop het dak van het Kursaal te Oostende. De Belgische astronaut-wetenschapper gaat vanaf daar een dialoog aan met de zee. ‘Searching for Utopia’ is een 7 meter lang bronzen beeld van een sterk uitvergrote schildpad met een naar de zee kijkend zelfportret van Jan Fabre als ruiter bovenop het schild. Het verwijst naar Utopia van Thomas More. Het werk staat op de dijk aan het strand van Nieuwpoort.

4. Hoe kun je het kunstwerk verbinden aan andere werken van hedendaagse kunstenaars?

De thematiek om het onmogelijke te laten zien of na te streven, om je dromen na te leven of een utopie te schetsen komt zeer vaak in de kunst terug. Zeer recentelijk kwam dit nog naar voren in het laatste nummer van Kunstbeeld. Hierin werd in een uitgebreid artikel stil gestaan bij de vraag Wat zoeken kunstenaars nog op de maan? (Lint, Roos van der. “Wat zoeken kunstenaars nog op de maan?” Kunstbeeld nr.4 2012: 78-83.)

Veel kunstenaars willen een toekomstbeeld schetsen. Dit kan re-actief of pro-actief gebeuren naar aanleiding van een bestaande of verzonnen situatie. Het nastreven van je dromen zoals we bij Jan Fabre in dit beeld zien is hiervan een voorbeeld. Het gaat er daarbij niet om het mogelijke, het makkelijk bereikbare, het bekende te tonen maar juist om een stap verder te gaan. Deze thematiek is in allerlei kunstvormen te vinden, zoals architectuur, schilderkunst en video. Een bekend voorbeeld in Nederland is de kunstenaar Constant Nieuwenhuijs die zijn utopische stad New Babylon met maquettes, tekeningen en schilderijen liet zien.

5. Is het werk te verbinden aan kunst uit het verleden?

Zoals eerder aangegeven past het kunstwerk in de thematiek van Jan Fabre en die van vele andere kunstenaars. Een zeer oude tekening van William Blake toont ook zo’n onmogelijke wens. De wens om te vluchten naar de maan via een ladder.

Blake, William. I want! I want! 1793. Plate 9, For the Sexes: The Gates of Paradise. The Fitzwilliam Museum, Cambridge.

6. Wat zegt het kunstwerk over de ideeën en waarden van onze tijd? 

Het nastreven van dromen, of in extreme mate van utopieën, is van alle tijden. Dus ook van onze huidige. De inhoud van de utopie verschilt mogelijk. Dit kan bijvoorbeeld komen doordat oude utopieën toch waarheid zijn geworden of niet meer interessant zijn. De hierboven beschreven ladder naar de maan kan nog steeds niet, maar er zijn inmiddels wel mensen op de maan geweest. Dit beïnvloed de kunstenaar. Technologische ontwikkelingen spelen hierbij vaak een belangrijke rol. Interessant is om te zien of er eerst de technologie of eerst de utopie was. In het beschreven voorbeeld kunnen we ervan uitgaan dat de ladder al bestond, evenals de aarde en de maan. Echter de verbinding tussen de drie en de wijze waarop maakt het tot een utopie.

7. Hoe kun je het werk verbinden met commentaar op hedendaagse sociale, culturele en politieke kwesties zoals consumentisme, globalisering en multi-culturaltiteit? 

Zoals hierboven beschreven is er vaak een relatie tussen technologie en een utopie. Vervoer (vliegtuig, auto, raket) en communicatie (vaste telefoon, mobiele telefoon, Internet) zijn hiervan twee voorbeelden. Tegenwoordig lijkt het wel of deze utopieën minder interessant zijn geworden. Steeds meer mensen zijn bekend met nieuwe technologieën en we accepteren vernieuwing steeds makkelijker.

Een utopie gebaseerd op een sociale wens is meer van deze tijd. Woorden zoals verdraagzaamheid, discriminatie, terrorisme en duurzaamheid zijn dagelijks in het nieuws. Het verlangen naar een betere wereld is hier onherroepelijk mee verbonden. Er komen steeds meer mensen op aarde en we realiseren ons dat we het samen moeten doen.

8. Maakt het werk gebruik van moderne materialen en technologie of heeft het misschien het oude, traditionele processen herontdekt?

Het kunstwerk maakt gebruik het traditionele materiaal brons. Ook het gieten is een oude bekende technologie. Hooguit is het materiaal van de mal en de afwerking met vliegtuiglak vernieuwend. Echter, het teruggrijpen naar deze tradities in combinatie met het reiken naar toekomstige situaties brengt juist een interessante spanning in het werk.

In 2011, tijdens de 54ste Biënnale van Venetië, heeft Jan Fabre tijdens de tentoonstelling PIETAS, beelden in marmer uitgevoerd. Een materiaal dat nog traditioneler is en de klassieke oude beelden doet herleven.

2 Reacties op “De man die de wolken meet

  1. Pingback: Bespreking AA | Edwin van de Velde·

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s